Det eldste minnet eg har om Svanhild må vere fra før eg tok til på skolen. Vi budde på Sylte på Helsehuset og av ein eller annan grunn var mamma og pappa borte og Svanhild var barnevakt for oss. Ho hadde ei venninne fra Molde på besøk som var barnevakt ilag med henne. Eg var A-menneske, da som no, og slik eg minnes det kom eg tuslende opp i halv seks tida og fann Svanhild og moldejenta oppe i djup venninne prat. Dei hadde ikke lagt seg enno. Svanhild har aldri vore A-menneske og har likt seg oppe på natta, så lenge ho hadde fri.

Eg veit ikkje om dette stemmer. Barndomsminna mine er gjerne magiske og eventyraktige, men i dei tidlege barndomsminna mine er Svanhild der i huset i Sylteosen. Ho delte rom med hushjelpa og eg ser ho på rommet mens ho åpna brev fra ein kar ho likte og der var det jesusbildekort til meg. Eg trur ho sneik seg til litt privatliv med å lese ukeblad på doen, for do-veller vart eit begrep i familien. Det var vel einaste plassen ei ungjente kunne få dere i fred med eit hus fullt av småsøsken.

Eg har eit til sterkt tidlig barndomsminne om Svanhild: Eg sit ved vinduet på kjøkkenet på Helsehuset. Det er mørkt og vinter ute. Mamma vasker golvet og Svanhild pyntar ei kake, og dei var begge sinte…trudde eg. Svanhild hadde til og med grått. I mitt barnesinn var dei sinte på kvarandre. Seinare eg fann ut at Svanhild var skuffa fordi ho skulle bursdagsselskap og den kjekke tufsen fra Nøsamyra skulle ikkje komme. Mamma var nok lei seg på hennar vegne. Eg var trist og lei meg der eg satt og såg og ikke forsto.

Tenk om eg hadde visst då at vi skulle sitte her og feire ein 80 årsdag og at han som ikkje kom den gongen har feira nesten alle bursdager sammen med Svanhild sidan…. og at dei no har hjerte og hus fullt av barn og barnebarn.

Du var ei spennande storesøster for meg som var så mykje mindre. Eg observerte deg dra ut i verda.. til husmorskule på Nesjestranda og til Island for å jobbe på fiskar-heim. Du kom att frå Island med lett og luftig lavastein. Fra Nesjestranda hadde du historier om å lære og stelle slakt. Både Nesjestranda og Island var store og spennande plasser i tankane til ei beundrande lillesøster.

Like spennede var det å høyre om ungdomsgjengen din som hadde morro på setra og eller historiene som etter kvart kom fra Menighetssøsterhjemmet i Oslo.. om du og Reidun som var rebeller og hadde kjærester på besøk i ei tid der dei gamle menighetssøstrene fortsatt var meinte det å være sjukepleiar var eit kall som krevde sølibat.

Du vart ferdig og vart menighetssøster i Molde. Der fekk eg vere med deg på jobb til ei gammal dame, kor du måtte vaske kattehår av koppane før du laga kaffe til henne og oss. Eg fekk komme på overnatting i leiligheten med sovealkove i Granlia og fikk betrudd den glade hemmeligheten at Tarjei var på veg til verden…før du sa det til alle andre. Det trudde eg då, i alle fall.

Det vart år med besøk i huset med flatt tak på Dale og barnevakt i Eivind-huset der barnevakta ikke heilt hadde kontroll med to viltre krabater. Det var ei tid med skraping av lakkskader på parkett som var kjøpt til nedsatt pris. På kne i drømmehuset på Myrbostad i tjukkgenser og overall hjalp eg til litt, mens du jobba som ein tørk, med husbygging, jobb og barn og hus. Det du har fått gjort kunne fylt fleire liv hos ein som er mindre effektiv, trur eg.

Likevel hadde du tid til å observere og gjer det vakkert rundt deg. Du kom att fra tur med røtter og mose og laga vakre dekorasjoner både på sommaren og til jul.

I stua på Myrbostad lærte du meg dei sangane du hadde kjær og som viste kven du var og ville vere i livet: “Ein fin liten blome i skogen står gøymd.. eg føddest til skogsblome, eg”. “Gå omkring i Jesu navn, hjelpe, trøste, stille savn… Virke så dann i det stille Det var det jeg gjerne ville”. Og slik var du: hjelpsom og omsorgsfull uten å rope høgt om det du gjorde.

Hos deg var det alltid åpent hus, alltid kaffe på bordet og alltid eit eller anna attåt. Du vart flink til å ha noko på lur for du visste aldri når det kom nokon innom. Folk visste at døra var open. Har høyrt snakk om venner som kom og ville ha kaffi ved midnattstid i ei sommernatt.
Etter kvart vart du også flink til å lage festmiddag til ein hærskare og servere og rydde så ein skulle trudd det var både kokker, servitører og oppvaskhjelp på kjøkkenet. Og viltgryta di kan konkurrere med Brimi. Nam!

Livet har gjort at vi har fått korte møte gjennom mange år. Eg var langt borte og gjekk glipp av det å komme på kvardagsbesøk. Men eg fekk med meg historiene om år med turorientering til alle fjell i området, teltturer i Bjønndalen og hytteturer på bankhytta.

Etter mange år med lånt hytte kom Soria Moria, og hyttedrømmen på Avrøya vart oppfylt. Der har du og Torstein funne eit paradis på jord, ein fredens plett.

Langs vegen har du fått ein skokk med flotte barnebarn. Trur du har kosa deg med å skape eit “bessmors hem” med varme og moro for alle dine 11… Skattejakt på bruktbutikk skapte eit skattekammer for barn på besøk, enten det var dine barnebarn eller andre som kom innom. Du kunne ha laga bestemorskole, så flink er du!

Sjølv om eg har budd langt vekke og skulle ønske eg hadde hatt mykje meir tid i lag med deg, har eg alltid følt meg heime i ditt hus og i din familie. Eg har alltid følt du “var i mitt hjørne” i livet, at du heia på meg og ville meg vel. Eg kjenner meg rik som har fått den gåva det er å vere di søster.

Når du no er 80 år er du eit forbilde på kor levande det går an å vere heile livet. Du må nok leve langt forbi 100 hvis du skal rekke å bli gammel, for her er det fortsatt engasjemang og full aktivitet.

Hurra for Svanhild!

Du er og har vore ei fantastisk storesøster.

(revidert og oppdatert med bilde)

No er den mørkeste tida.

Er vi heldige kjem vintermørket med kalde, klare dagar og gnistrande stjernenetter over kvit snø. Er vi endå heldigere finn vi vinterhimmelen på ein stille plass der berre lyset og stilla når oss, mens frosten bit litt i kinna. Då kan vinterhimmelen og den mørkaste tida gje oss ei ro og eit perspektiv på livet sommaren med sin vrimmel og sol og varme ikkje kan.

Eg likar denne sakte tida, når eg kan ta meg sjølv med ut i vintermørket. Det er ikkje lett i vårt konsumersamfunn, der handelsstanden har jaga oss fra tidleg i november med tilbod og mas om at vi må fylle alle dei tomromma vi ikkje har i materialismen vår med endå fleire ting vi ikkje treng og ikkje kjem til å bruke.

Eg er så heldig at eg ikkje treng vere heilt med på dette. Pensjonisttida kan vere ei gåve til å trekke seg tilbake fra jaget. Heldig som eg er, bur eg i skogkanten der det går an å høyra stilla under stjernene utan å gå så langt. Eg kan la julehandelen segle sin eigen sjø mens eg går på tur. Litt må eg jo handle. Julehandel på nett og raske turar innom for å hente. Pynte må eg, og lage litt mat, og få med meg ein konsert, men i år vil eg hoppe av det meste.

Det er det naturen inviterer oss til i denne tida. Trea har slept blada for lenge sidan og trekt saftene ned i røttene og kviler. Plantene har krympa seg inn i bittesmå frø som dei har strødd utover så godt dei kan før dei gav resten av energien sin til gjenbruksjord for nytt liv som skal komme. Elvene og vatna overgjev seg sakte men sikkert til isen og let fossefall og bølger stivne inn i glitrande ro. Livet er der, men det puster sakte og samler krefter.

Sjølvsagt treng vi lys og varme i denne tida. Vi treng juletreet og adventsstjerna og levande lys på bordet. Vi treng gløgg og julebakst og god mat og varme møte med dei vi er glade i. Oss er det ikkje gjeve å sove og kvile fra alt gjennom vinteren, slik planter og vatn og dyr får lov til. Men lat oss ikkje skape så mykje styr og strev at vi går glipp av denne invitasjonen til å stoppe opp og finne større verdiar.

Eg er så heldig at eg feirar ei jul der nissen berre er eventyr og ein leik for småbarn. Koselig med nisse og eventyr. Men for meg er jul historien om den vakreste historia nokon gong fortald. Om den største, alle tings opphav, som kom: stille og under synsranda i fattige kår. Javisst, med eit englekor og all himlens herlighet, men det var det berre nokre fattige gjetarar som såg og høyrde. Javisst med kongenavn og budberar om godt nytt fra den høgste, men det var det berre nokre få vismenn fra fjerne strøk som forsto. Der han ligg, nyfødd på strå, får alt perspektiv.

Hvi lot du ei ut spenne en himmel til ditt telt?
Du hadde å befale alt hva du pekte på? Skal så min Gud seg skjule i andres stall og strå?

I denne tida kjem mysteriet til meg. Det Maria høyrde og gøymde i hjertet og grunna på.
Heile verdi undrast på kvi du soleis koma må.. Kanskje var det fleire som tenkte slik i andre generasjonar?.. før markedskreftene kom susende inn med Rudolf og Jinglebells i alle butikkar til det blir kaos i hjernen? kanskje..

Det var slik ein flott fullmåne då eg gjekk av bussen her oppe ved skogkanten i går kveld. Det var stille og klårt og eg kunne sjå for meg nokre hyrdingar som satt under ein svart vinterhimmel som glitra av sterner og ein full måne. Dei ser ei ekstra stor stjerne som teiknar ein usynleg boge over himmelen der jorda roterer sakte gjennom natta. Snart skal det komme eit stort lys. Snart skal dei få bod om ei stor glede. Ei stor glede, som fortsatt gjeld: Han tok bolig iblant oss, brakte det evige rett inn i kvart menneskehjerte.

Om du stoppar opp kan du sjå og høyre det i stilla, kanskje aller mest i denne mørkeste tida.

Om jenta som skrev, vet vi lite, men fortvilelsen ligger tjukt utenpå bokstavene.
(Klassekampen 19.11.22, bokanmeldelse) Skriveøvelsebasert på ei setning.

Det var kanskje ei dagbok. Kanskje eit brev. Det kunne ha vore graffiti på veggen i ei selle, eit rom på sjukehuset, eller kanskje ein gøymestad på flukt. Ei jente skreiv og orda var eit vindu rett inn i hennar sjel. Kvar desse bokstavane fanns treng eg ikke finne ut. Denne setninga inspirerer meg ikkje til å drive detektivarbeid for å finne kven og kvar denne jenta som skreiv er. Det er “fortvilelsen” i orda som stoppar meg og får meg til å tenke.

Fortvilelsen er ei oppleving som kjem til dei fleste ein eller annan gong i livet. Det er del av det å vere menneske. Det er eit indre rom vi alle kan kjenne oss att i, sjølv om dei ytre årsakene til desperasjonen er så forskjellige. Derfor går det an å kjenne att fortvilelsen i eit skriv frå ein person vi ellers veit ingenting om. Der det ytre liv er forskjellig frå tid i fred til tid i krig, frå kultur til kultur eller familie til familie er den indre opplevinga universell. Den som har opplevd smerte kjenner det att i den andre. Den som veit glede ser det og kjenner korleis ho vert dobbelt så stor i fellesskapet.

Det er denne gjenkjenninga som kan bli brua til hjelp når fortvilelsen kjem. Fortvilelsen har maktelsløysa i seg, det å stå åleine og ikke sjå nokon veg ut. Han finn oss i flukt eller fengsel og i den ensomheten som kan finnes i eit menneske sinn.

Mediastrømmen rundt oss er full av forskjellige skjebner der fortvilelse er grunnfølelse. Serien på nrk om dei norske jødane under andre verdenskrig, historier om flukt fra vald og krig i Ukraina, flyktningeleirer og gummibåter der folk mister liv eller familie, barn som veks opp mishandla og gløymde midt imellom oss.

Så denne jenta som skriv når oss utan at vi veit kor ho lever, kva ho skriv på, eller om ho fortsatt lever. Om ho skriv ei dagbok eller eit brev eller graffiti på veggen i ei selle, eit sjukerom eller ei grotte på flukt.

Vi kjenner igjen dette ropet om hjelp. Vi vil at nokon må finne dette brevet, sjå denne graffitien og forstå. Vi vil eit medmenneske på sjukehuset som ser og spør og gjev trøyst i gjenkjenninga og mot til å tru på bedring. Vi vil ein feltarbeider i flyktningeleiren som ser eit menneske i massen og greier å ta tak i ei enkelt skjebne og vegen til ein ny start. Vi vil at nødropet i bomberommet når media og hjelpemannskap får redda folk ut. Vi vil ein nabo eller ein lærar som ser barnet som lever i frykt og får satt på lyset.

Det er liv i det å strekke ei hand inn i fortvilelsen. Styrken i felleskapet bryt lammelsen og gjev håp.

Kanskje var ei dagbok einaste hjelp i fortvilelsen for denne jenta vi aldri får sett ansiktet på. Ho kjem berre til oss i orda, i bokstavane ho etterlet. Vi må sjølve bygge brua til gjenkjenninga og forløysinga utan å vite om ho nokon gong fann si.

Då kan vi kanskje tenkje at det finns ein annan dimensjon i opplevinga av å vere menneske som skaper kontakt på tvers av tid og rom. Det skjer når eg møter eit rop i smerte eller glede skreve av eit anna menneske for hundre eller tusen år sidan. Da kan eg kjenne at: ja, slik er det. Tenk at dette visste du, der du satt under stjernene for så lenge sida, så langt unna, mens alt anna rundt deg var annleis. Og her sit eg, under stjernene, og høyrer deg og kjenner meg igjen.

Og så vert vi eitt, på tvers av tid og rom i den gåva det er å vere menneske i denne vakre, vanskelege verden vi er del av.